A+ A A-
  • Kategoria: II WŚ
  • Odsłony: 3985

Przy nabrzeżu Lennusadam w stolicy Estonii Tallinie stoi okręt podwodny Lembit - filia Estońskiego Muzeum Morskiego. Siedemdziesięcioletnia historia tego okrętu jest nader interesująca. Estońscy „patrioci” – nacjonaliści pamiętają jedynie trzyletni, niczym nie wyróżniający się, okres biografii tej jednostki w składzie własnej floty, całkowicie zaś ignorują 52 letnią jego historię pod banderą radzieckiej marynarki wojennej, natomiast dla odmiany ich radziecko-rosyjscy koledzy przypisują okrętowi mnóstwo fikcyjnych zwycięstw. 

Kalev pod estońską banderą. / Zdjęcie: zbiory Witalij W. Kostriczenko

W początkach lat 30-tych minionego stulecia, rząd Estonii podjął decyzję o modernizacji swej floty, składającej się w owym czasie głównie z okrętów, pochodzących jeszcze z rosyjskiej imperatorskiej marynarki wojennej. Między innymi zdecydowano o budowie 2 okrętów podwodnych – stawiaczy min. Dla realizacji tego zamiaru potrzebny były całkiem spore, jak na miniaturową republikę, środki. Około 50% niezbędnej sumy (2,414 mln estońskich koron) uzyskano sprzedając niszczyciele typu Nowik – Wambola (zbudowany w roku 1915) oraz Lennuk (1913 rok) do Peru, gdzie otrzymały nazwy Almirante Villar i Almirante Guise. Poza tym prowadzona w latach 1934-39 dobrowolna kwesta dały kolejne 500 000 koron. Za te ostatnie środki został jednak w roku 1939 zbudowany dozorowiec Pikkeri. Brakujące środki na budowę okrętów podwodnych zostały wyasygnowane z budżetu państwa.

Artykuł zamieszczony dzięki
uprzejmości czasopisma
Okręty Wojenne

 W grudniu 1934 roku został zawarty kontrakt na budowę 2 okrętów podwodnych o łącznej wartości 6,6 mln koron (360 000 £) ze znaną brytyjską firmą Vickers-Armstrong w Barrow-in-Furness, posiadającą duże doświadczenie w budowie jednostek tej klasy. Okrętom nadano nazwy Kalev na cześć bohatera estońskiego eposu oraz Lembit na cześć wodza Estów, kierującego w XII wieku walką z niemieckimi krzyżowcami. Matką chrzestną Lembita była Alisa Szmidt, żona estońskiego ambasadora w Wielkiej Brytanii.

Na frontowej części kiosku Lembit jaśniał emblemat okrętu podwodnego: błękitny krąg w złoconym obramowaniu, z czarno-białym krzyżem wewnątrz (barwy flagi narodowej). Nad krzyżem trójząb Neptuna i napis „LEMBIT”, a poniżej „ VÄÄRI OMA NIME” – „Bądź godny swego imienia”.

Konstrukcja jednostek była dla swoich lat całkowicie nowoczesna. Ich walory eksploatacyjne i bojowe w pełni potwierdziły się w czasie Wielkiej Wojny Ojczyźnianej.

Wydarzenie „Kalev” „Lembit”
Położenie stępki maj 1935 19 czerwca 1935
Wodowanie 7 lipca 1936 13:20 7 lipca 1936 13:07
Wejście do służby 12 marca 1937 14 maja 1937
Przybycie do Tallina 1 czerwca 1937 9 lipca 1937

Okręty były półtorakadłubowe, o nitowanej konstrukcji. Grubość poszycia kadłuba sztywnego wynosiła 12 mm. Kadłub lekki posiadał pas lodowy i solidną, wykonaną jako odlew, dziobnicę, dziobowe stery głębokościowe chowały się, co ułatwiało pływanie w lodowych warunkach Zatoki Fińskiej. W przestrzeni między kadłubowej na burtach znajdowały się studzienki minowe oraz zbiorniki główne zbiorniki balastowe. Płaskie, poprzeczne grodzie dzieliły kadłub sztywny na 5 przedziałów, sztywny kiosk wykonany został w formie cylindra. W pobliżu stanowiska dowodzenia znajdował się szyb 40 mm działka plot oraz szyb wyjściowy dla jego obsługi. Pierwszy przedział – torpedowy i mieszkalny. W drugim przedziale w hermetycznej zasobni znajdowała się pierwsza grupa baterii akumulatorów oraz butle sprężonego powietrza o wysokim ciśnieniu, zaś nad nią mesa oficerska i koje oficerów, oddzielone kotarami od ogólnego pomieszczenia. W oddzielnej przegrodzie znajdowała się kabina dowódcy. W trzecim przedziale – centralne stanowisko kierowania, druga grupa baterii akumulatorów, butle sprężonego powietrza o wysokim ciśnieniu, a w oddzielnej przegrodzie kabina radiowa oraz urządzenia hydroakustyczne. W przedziale znajdowało się również kilka koi załogi oraz kambuz. Kambuz znajdował się nie w odrębnej przegrodzie, lecz bezpośrednio między kojami. Dostęp do baterii akumulatorów umożliwiały po 3 luki na każdą baterię. Wentylacja baterii obejmowała całą zasobnię. W czwartym przedziale – silniki wysokoprężne oraz główne silniki elektryczne, a w piątym – pomieszczenie mieszkalne podoficerów starszych, mechanizmy kierowania sterami oraz inne urządzenia pomocnicze. Luki wyjściowe ze skrajnych przedziałów (I i V) były wyposażone w gumowe fartuchy i mogły być wykorzystywane do awaryjnej ewakuacji załogi na powierzchnię. Załadunek torped odbywał się przez umieszczony w przedziale I luk załadowczy.

Wykonane przez firmę Vickers Armstrong główne silniki wysokoprężne, czterosuwowe, rewersyjne, posiadały 6 cylindrów, pracowały bez sprężarek z 4 zaworami na każdy cylinder. Silniki elektryczne wykonała firma Metropolita-Vickers. Diesle były połączone z silnikami elektrycznymi i silniki z wałami napędowymi za pomocą sprzęgieł kłowych. Urządzenia pomocnicze z napędem elektrycznym. Baterie akumulatorów typu rurkowego. Do uzupełniania zapasu sprężonego powietrza służyły 2 sprężarki typu „Ravel” o wydajności 3,7 l/min., natomiast dla przedmuchiwania głównych zbiorników balastowych 2 sprężarki niskiego ciśnienia o wydajności 12,75 m³/min. Funkcje pomp zęzowych i przechyłowych spełniały 2 centrobieżne pompy o wydajności 10 t/godz.

Podstawowe dane taktyczno - techniczne torped
Typ torpedy Kaliber mm Długość m Ogólna masa
wybuchowego kg
Waga
materiału
Donośność, km Prędkość
w węzłach
53-27 533 7,0 1710 265 3,7 45
Mk VIII 533 6,7 1505 340 4,57 45,5

System przewodów hydraulicznych służył do kierowania pracą sterów, zaworów wentylacyjnych i kingstonów zbiorników balastowych, podnoszenia peryskopów, otwierania pokryw wyrzutni torpedowych i szybu artyleryjskiego, zwalniania rygli urządzenia do zrzucania min czy wreszcie podnoszenia i opuszczania masztów radiowych. Armatura i rurowanie wykonane było z miedzi lub brązu.

Cztery dziobowe wyrzutnie torpedowe kalibru 533 mm pneumatyczne z systemem strzelania bez pozostawiania śladów w postaci bąbelków powietrza - po strzale następowało wypuszczanie powietrza do wnętrza przedziału. Dzięki zamontowaniu specjalnych wkładek redukcyjnych możliwe było prowadzenie strzelań z wykorzystaniem angielskich torped kal. 457 mm. Etatowe wyposażenie okrętów podwodnych we flocie Estonii stanowiły brytyjskie parogazowe torpedy Mk VIII (dostarczane również w roku 1944 do ZSRR), natomiast w czasie służby we flocie radzieckiej wykorzystywano także torpedy 53-27 (pierwsza radziecka torpeda opracowana na bazie starej torpedy kal. 450 mm 45-15 wz. 1915). W radzieckiej dokumentacji inspekcji dawnych estońskich okrętów podwodnych wspomina się również o brytyjskich torpedach kal. 457 mm, jednak nie określając ich typu. W większości źródeł zapas torped określa się na 8 sztuk (4 w wyrzutniach, 4 na stelażach), jednak niektóre wspominają o 10 torpedach (najprawdopodobniej zapasowe torpedy mogły zostać rozmieszczone na pokładzie I przedziału).


 

Szczególne zainteresowanie wzbudza uzbrojenie minowe jednostek tego typu. Przez wiele lat w rosyjskiej jak i radzieckiej flocie poszukiwano optymalnego rozwiązania urządzenia do stawiania min przez okręty podwodne, przy czym nader krytycznie odnoszono się to tzw. „mokrego” systemu przechowywania min. Ku ich zdziwieniu (i pełnej satysfakcji samych podwodników) system taki zastosowany na Lembit okazał się nader udanym. W zbiornikach przestrzeni między kadłubowej rozmieszczono po 5 pionowych studzienek minowych na każdej burcie. W każdym studzience znajdowały się po 2 miny, utrzymywane przez rygle z przewodami hydraulicznymi. Górna część studzienki była zamknięta zdejmowanymi arkuszami blachy, natomiast dolna pozostawała niezabezpieczona, to znaczy posiadała stały kontakt z wodą zaburtową. Rygle zwalniano z kadłuba sztywnego i miny same wypadały ze studzienek wskutek braku pływalności. W odróżnieniu od radzieckich okrętów podwodnych - stawiaczy min typu „L” lub „K” zastosowany system wyróżniał się wysoką niezawodnością. O ile mnie wiadomo, nie zaobserwowano przypadku niesprawności urządzeń w trakcie stawiania min z okrętów typu Kalev. Etatową miną na uzbrojeniu okrętów była kotwiczno, galwaniczno-uderzeniowa niemiecka mina EMA wzór 1912 z kotwicą firmy Vickers, w radzieckiej marynarce wojennej nazywana BGL (bolsza germanskaja łodocznaja mina - pol. Duża Niemiecka Mina Okrętów Podwodnych). Miny te we flocie estońskiej określano prawdopodobnie jako typ „Motala”. Masa ładunku wybuchowego – 120 kg, głębokość stawiania min do 120 m. W magazynach estońskiej marynarki wojennej znajdowało się około 200 min EMA, jednak kotwic do min dostarczono jedynie 40, pozostałe planowano wykonać już w Estonii. W celu uzupełnienia zapasu w latach 1943-44 w ramach Lend-lease dostarczono 352 brytyjskie miny do zwalczania okrętów podwodnych typu T Mk IV. Były to miny kotwiczne, galwaniczno-uderzeniowe o głębokości stawiania do 150 m. Masa ładunku wybuchowego 233 kg. Czas aktywacji – uzbrojenia się miny 15-18 minut od chwili postawienia.

Ciekawe ujęcie Lembit z wodowania z widocznymi wyrzutniami torped (z lewej) oraz ceremonia podniesienia
bandery estońskiej na Kalev (z prawej). / Zdjęcie: zbiory Witalij W. Kostriczenko

Uzbrojenie artyleryjskie składało się z „chowanego” działa plot. kal. 40 mm firmy Bofors (zamontowanego we wrześniu 1938 roku), umieszczonego w szczelnym szybie. Podnoszenie – elektryczne z mechanizmem robaczkowym (wymagało około 1,5 min.) Podstawowe dane działa:

Długość lufy – 36 kalibrów, maksymalny kąt podniesienia lufy +90º, prędkość początkowa – 700 m/s, donośność pozioma – 8000 m, pułap 4000 m, szybkostrzelność – 120 strzałów/min., masa pocisku – 0,9 kg. Poza tym na pokładzie znajdował się karabin maszynowy Lewis kal. 7,71 mm.

Do utrzymywania łączności radiowej z brzegiem na głębokości peryskopowej służyły 2 składane maszty radiowe o wysokości 10 m, sterowane z wnętrza kadłuba sztywnego. W systemie regeneracji powietrza do usuwania dwutlenku węgla stosowano rozwór sodowego, poza tym zużyte powietrze przetaczano do butli i mieszano z przechowywanym w nich dwutlenkiem węgla.

Lata świetności pod estońską banderą - Kalev (z lewej) i Lembit (z prawej) sfotografowane
z pokładu trałowca Sulev. / Zdjęcie: zbiory Witalij W. Kostriczenko

Estońska załoga składała się w swojej ogromnej większości z zawodowych wojskowych oraz jednego marynarza z poboru – kucharza, jej liczebność była znacznie niższa niż we flocie radzieckiej. W czasie swej służby we flocie estońskiej jedynie w roku 1939 Lembit przeprowadził ćwiczebne strzelanie torpedowe, natomiast stawiania min, nie przeprowadzono w ogóle. Okręt przeprowadził 3 wizyty zagraniczne, odwiedzając Helsinki i Rygę.

W dniu 6 sierpnia 1940 Estonia została przyjęta w skład ZSRR, a 19 sierpnia na estońskich okrętach podniesiono radzieckie bandery włączając je do Floty Bałtyckiej. Obie jednost ki mógł jednak spotkać zupełnie inny los, w dniu 24 lutego 1940 roku, cierpiące na spory niedostatek okrętów podwodnych w toczącej się już Bitwie o Atlantyk Niemcy, zwróciły się do władz estońskich z propozycją odkupienia Kaleva i Lembita, jednak spotkały się z od mową (? przyp. tłumacza).

Załoga Lembita przyjęła zmianę władzy w kraju z podejrzliwością, o ile nawet nie z wrogością. Dowódca okrętu Ferdinand Schmiedehelm, z pochodzenia Niemiec, opuścił je, przekazując sprawy starszemu oficerowi (z-do) Richardowi Kokka (w dniu 29 czerwca 1941 roku były dowódca Lembit został aresztowany przez NKWD, a później rozstrzelany). W październiku dowodzenie okrętem objął 35 letni kapitanlejtnant Władimir Antonowicz Poleszczuk

Od roku 1924 był marynarzem floty handlowej, a w 1935 został podwodnikiem, w 1937 ukończył klasę dowódców UOPP (Uczebnyj Otriad Podwodnego Pławanija – pol. Oddział Szkolny Pływania Podwodnego). W czasie wojny radziecko-fińskiej dowodził Szcz-322. W radzieckich źródłach stwierdzono, że „śmiało i umiejętnie zaatakował i zatopił nieprzyjacielski transportowiec o wyporności 12 tys. t”. W rzeczywistości był to zmierzający do Leningradu niemiecki parowiec Reinbek (2805 BRT). Ze składu dawnej estońskiej załogi służbę kontynuowało jedynie 5 starszych podoficerów - szefów grup: torpedystów, motorzystów, elektryków, drenażystów i bosman, Wszyscy oni otrzymali stopnie miczmanów (chorążych), a w lutym 1941 złożyli przysięgę. Estońscy miczmani okazali się wspaniałymi nauczycielami. Stanowili ten rdzeń załogi, wokół którego organizowało się szkolenie bojowe i specjalistyczne marynarzy przybyłych na Lembit celem kontynuacji służby.

Lembit w początkach służby pod estońską banderą. / Zdjęcie: zbiory Witalij W. Kostriczenko

Estoński dowódca okrętu przekazał Poleszczukowi jedynie 2 kartki zawierające spis otworów zaburtowych podlegających zamknięciu w trakcie zanurzania, innej dokumentacji nie było. Oficerowie jednostki rozpoczęli organizację służby zgodnie z regulaminami radzieckiej floty, sporządzili tabele posterunków bojowych i stanowisk dowódczych, rozkłady nawodne i podwodne, wypracowali instrukcje dla poszczególnych stanowisk oraz rozkłady codziennej służby. Zapoznawano się z nową dla radzieckich podwodników, zagraniczną myślą techniczną i przeprowadzano szkolenie bojowe.

Kapitan lejtnant Władymir A. Poleszczuk
– pierwszy dowódca Lembita
pod radziecką banderą.
/ Zdjęcie: zbiory Aleksandr Mitrofanov

Lembit uznano za okręt II rangi i włączono skład 2 Brygady Okrętów Podwodnych Floty Bałtyckiej. Jednostkę oceniano jako w pełni nowoczesną i silnie uzbrojoną, zwracając równocześnie uwagę na małą prędkość nawodną, zasięg oraz niewielką głębokość zanurzenia. Z uwag tych zgodzić się można jedynie z małym, w porównaniu z innymi okrętami podwodnymi, zasięgiem w położeniu nawodnym, trzeba przy tym jednak pamiętać, że Lembit był przeznaczony do działań na Zatoce Fińskiej i przyległych wodach wschodniego Bałtyku. Pod względem prędkości w położeniu nawodnym i głębokości zanurzenia jednostki nieznacznie różniły się od swych radzieckich odpowiedników.

W początkach 1941 roku Kalev i Lembit rozpoczęły bazowanie w Libawie (Liepaja), gdzie weszły w skład 3 Dywizjonu 1 Brygady OP Floty Bałtyckiej. Okrętom dostarczono z Tallina 10 ćwiczebnych oraz 80 bojowych min BGL. Już pierwszego dnia wojny Lembit opuścił bazę, w której pozostała większość wspomnianych min. 23 czerwca jednostka przybyła do Windawy (Ventspils), 25-go przeszła do Ust-Dwinska, 27-go do Kuivastu, zaś 1 lipca osiągnęła już Paldiski. W dniu 5 lipca Lembit przybył do Kronsztadu, w którym do końca miesiąca przechodził dokowanie. 3 sierpnia jednostka przeszła do Tallina, gdzie przyjęła na pokład miny i 10. wyszła w swój pierwszy rejs bojowy.

Celem rejsu było postawienie min w rejonie przylądka Arkona. Do południka przylądka Ristna okręt podwodny był eskortowany przez 5 trałowców bazowych oraz 4 kutry dozorowe, natomiast dalej rejs kontynuował już samodzielnie. Rankiem 15 sierpnia w czasie sztormu doszło do awarii systemu hydraulicznego, którą załodze udało się usunąć w ciągu 3 godzin. Przyczyną awarii było uszkodzenie rurki przewodu hydraulicznego dziobowych sterów głębokości, znajdującej się w kiosku w obrębie kadłuba sztywnego. Uszkodzony przewód hydrauliczny odłączono, jednak niemożliwym stało się korzystanie z dziobowych sterów głębokości.

Stery te w położeniu nawodnym były zwykle zablokowane pionowo, teraz jednak kołysały się swobodnie góra – dół, wstrząsając swymi uderzeniami dziobową część okrętu. W położeniu podwodnym stwierdzono natomiast silny przeciek przez osłabione w tej części kadłuba nity. Załodze udało się zlikwidować przeciek i mimo sztormowej pogody, zablokować przy pomocy stalowych lin dziobowe stery głębokości w położeniu pionowym.

Rankiem 17 sierpnia okręt osiągnął nakazaną pozycję i między godz. 18.02 a 19.50 postawił w położeniu podwodnym zaporę minową (5 linii po 4 miny w każdej, przerwa między liniami 8,6 – 11,5 kabla, odległość między minami 60 m, głębokość 2,5 m) w odległości 13,5 – 15 Mm na północ od przylądka Arkona. Wieczorem Lembit rozpoczął powrót do bazy, nie mając z uwagi na awarię dziobowych sterów głębokości, możliwości podejmowania ataków torpedowych. W dniu 21 sierpnia w rejonie wyjścia z Zatoki Fińskiej okręt oczekiwało 5 trałowców bazowych oraz 4 kutry dozorowe, w których eskorcie jednostka osiągnęła wieczorem Minną Gawań w Tallinie.

Zapora minowa została wystawiona w oddaleniu od szlaku żeglugowego i najprawdopodobniej nie spowodowała strat przeciwnika. Radzieckie źródła utrzymują, że na tych minach poderwała się niemiecka jednostka szkolna Deutschland, prom kolejowy i transportowiec, jednak dane te nie znajdują potwierdzenia.

Aleksiej M. Matiasiewicz – kolejny
dowódca Lembita. Fotografia z 1943 roku.
/ Zdjęcie: zbiory Aleksandr Mitrofanov

W dniu 28 sierpnia Lembit w składzie sił głównych rozpoczął przejście z Tallina do Kronsztadu i nazajutrz wieczorem szczęśliwie osiągnął miejsce przeznaczenia (z 7 okrętów podwodnych, uczestniczących w ewakuacji, 2 zatonęły). W Kronsztadzie w „Morskom Zawodie” przeprowadzono remont szeregu mechanizmów okrętowych. 23 września nieprzyjacielskie lotnictwo rozpoczęło masowe naloty na Kronsztad, w ich odpieraniu uczestniczył również Lembit ze swym działem plot. kal. 40 mm. 

A. M. Matiasiewicz wspominał: „bomby… padały w pobliżu okrętu, wzbijając słupy błota i wody. Kadłub jednostki drżał i chwilami kołysał się od spowodowanej wybuchami fali. Okręt pokrył się iłem i piaskiem. My też cali byliśmy w błocie”.

Dla uniknięcia strat Rada Wojenna Floty rozkazała wyprowadzić okręty na otwartą redę w rejonie latarni morskiej Tołbuchina. Lembit przerwał remont i po uzupełnieniu zapasów wyszedł w wyznaczone miejsce. W rejonie tym jednostka spędziła 7 dób, w nocy w położeniu nawodnym, a w dzień pod wodą. Przed wyjściem z Kronsztadu otrzymano rozkaz dowództwa Brygady OP o wpisaniu na brzeg niektórych członków załogi, w tym wszystkich Estończyków, których zamierzano skierować na inne okręty. Przyczyny spisania na brzeg estońskich miczmanów i ich dalsze losy stały się po „pierestrojce” powodem rozlicznych spekulacji w środkach masowej informacji, w pierwszym rzędzie estońskich. A oto, co pisał w swoich pamiętnikach A. M. Matiasiewicz:

„Warto powiedzieć, że grupa marynarzy – Estończyków z okrętów podwodnych Lembit i Kalev nie zdążyła wyjechać z Leningradu przed zamknięciem pierścienia jego blokady. Później zostali oni skierowani samolotami na tyły na specjalne kursy, a następnie weszli w skład narodowych estońskich oddziałów Armii Czerwonej uczestniczyli w walkach o wyzwolenie ojczystej Estonii od faszystowskich zaborców.


 

W walkach wyróżnił się szczególnie Eduard Michajłowicz Aartee (dawny szef grupy torpedystów – przyp. autora). Dowodził on oddziałem partyzanckim na tyłach wroga. W roku 1943 Aartee wstąpił do WKP(b). Za odważne działania bojowe został odznaczony orderem Lenina, orderami Wojny Ojczyźnianej I i II stopnia, medalem Partyzant Wojny Ojczyźnianej I stopnia oraz innymi medalami. Po zakończeniu wojny Aartee został zdemobilizowany w stopniu starszego lejtnanta. Będąc doskonałym sportowcem, został przewodniczącym Komitetu Kultury Fizycznej i Sportu Tallina, a następnie przez wiele lat pracowal jako kierownik wydziału Kombinatu Rybnego w Tallinie. W roku 1963 po ciężkiej chorobie E. M. Aartee zmarł w Tallinie”.

Na froncie lądowym wyróżnił się również Toivo Bernardowicz Sumera (szef grupy elektryków – przyp. autora). Jeszcze przed wyjazdem z Leningradu w czasie prac remontowych w Ugolnoj Gawani portu został raniony odłamkiem. Po wyzdrowieniu w maju 1942 roku został skierowany do narodowych estońskich oddziałów, uczestniczył w wyzwoleniu Tallina, wstąpił w szeregi partii. Z armii został zdemobilizowany w stopniu starszego lejtnanta i rozpoczął pracę w wojskowym oddziale KC KPE. Później aż do przejścia na emeryturę zajmował kierownicze stanowiska w działalności gospodarczej w Tallinie”.

W dniu 4 (wg innych źródeł 6) października okręt przeszedł do Leningradu, gdzie został podporządkowany szefowi rejonu umocnionego. Z członków załogi utworzono pluton piechoty przeznaczony do walk ulicznych przypadku przerwania się nieprzyjaciela do miasta. 14 października W. A. Poleszczuk, który od końca sierpnia pełnił także obowiązki d-cy dywizjonu, przekazał dowodzenie z-do Matiasiewiczowi.

Lembit w Leningradzie w czasie zimy 1941/42. / Zdjęcie: zbiory Witalij W. Kostriczenko

Aleksiej Michałowicz Matiasiewicz urodził się 17 września 1905 roku w Smoleńsku. Członek WKP(b) od roku 1942. W latach 1921-22 pracował jako marynarz na parowcu Amsterdam Syberyjskiego Okręgu Dróg Komunikacji. W roku 1927 ukończył technikum wodne w Kijowie, a w 1931 morskie technikum wodnych dróg komunikacji w Leningradzie.

W latach 1931-34 pływał jako pomocnik, starszy pomocnik i kapitan statków Dalekowschodniej Żeglugi, a w latach 1934-40 Żeglugi Bałtyckiej. W kwietniu – lipcu 1934 był starszym inżynierem oddziału eksploatacji Ludowego Komisariatu Floty Morskiej. W okresie lipiec – październik 1936 Aleksiej Matiasiewicz uczestniczył w ekspedycji specjalnego przeznaczenia, kierowanej przez akademika O. J. Szmidta, polegającej na przeprowadzeniu Północną Drogą Morską niszczycieli Stalin i Wojkow z Kronsztadu do Władywostoku. Za pomyślną realizację tego zadania 25 lutego 1937 A. M. Matiasiewicz został odznaczony orderem „Znak Pocziota”.

W maju – lipcu 1940 roku odznaczony kapitan uczestniczył w odbiorze i przeprowadzeniu zakupionych w Holandii jednostek z Rotterdamu do Leningradu. Trasa rejsu przebiegała przez strefę działań wojennych, gdzie karawana statków była ostrzelana i bombardowana przez samoloty.

W marynarce wojennej od listopada 1940 roku. W 1941 ukończył Wyższy Specjalistyczny Kurs Personelu Dowódczego Oddziału Szkolnego Pływania Podwodnego im. S. M. Kirowa (KUOPP KUOPP). Od lipca do października 1941 roku A.M. Matiasiewicz był z-cą d-cy Lembit. 19 października Lembit wyszedł z Kronsztadu w kolejny rejs bojowy w rejon Zatoki Narewskiej. Do wyspy Lavansaari jednostce towarzyszyła eskorta trałowców i kutrów dozorowych. Zadanie okrętu podwodnego polegało na nie dopuszczaniu jednostek pływających nieprzyjaciela do Ust-Dwińska oraz sprawdzenie czy funkcjonuje stacja kolejowa Vallaste i cementownia w Asseri, znajdujące się na brzegu morza.

W rejonie okręt podwodny przebywał kilka dni, wykrywając tylko jeden statek, którego jednak nie mógł zaatakować z uwagi na niewielką głębokość. Po dymach i gwizdach parowozów stwierdzono, że stacja kolejowa i cementownia pracują normalnie. Później wykorzystując tę informację, okręt podwodny S-7 ostrzelał stację i fabrykę z działa kal. 100 mm. 26  października Lembit powrócił do Kronsztadu.

O godz. 01.25 dnia 5 listopada okręt wyszedł w morze by postawić zaporę minową u południowego wejścia do przesmyku Björkösund (Zatoka Fińska). Wody portu i redy w Kronsztadzie zaczęły pokrywać się lodem i nie brakowało jednostek, które mogły by wyprowadzić okręt podwodny w morze. Dzięki posiadaniu solidnej dziobnicy i pasa lodowego Lembit samodzielnie wyszedł na wolne jeszcze od lodu wody.

Podstawowe dane taktyczno-techniczne okrętu podwodnego „Lembit”
Wyporność nawodna, t 665,4
Wyporność podwodna, t 853,4
Maksymalne wymiary, m:  
- długość 59,51
- szerokość 7,49
- zanurzenie 3,48
Zapas pływalności, % 28
Uzbrojenie torpedowe:  
Liczba wyrzutni/ kaliber, mm 4 dziobowe/533
Zapas torped 8 (10?)
Uzbrojenie minowe:  
Liczba szybów 10
Zapas min 20
Uzbrojenie artyleryjskie:  
Liczba luf- kaliber, mm 1- 40
Zapas amunicji 1000
Prędkość maksymalna, węzły  
Nawodna 13,7 (13,5?)
Podwodna 8,5
Zasięg, Mm/węzłach 2000/10
Nawodna 2600/9
  3757/6,9
Podwodna 80/4
  100/2,5
  150/2
Liczba silników wysokoprężnych x moc, KM 2 x 600
Zapas paliwa, t 20 (maks. 40)
Liczba silników elektrycznych x moc, KM 2 x 395
Liczba grup baterii akumulatorów/ liczba elementów 2/120
Długość czasu pełnego ładowania baterii, godz. 8,3
Typ baterii akumulatorów EI
Głębokość zanurzenia, m  
Robocza 75 (70?)
Maksymalna 90
Autonomiczność, dób 20 (30?)
Czas nieprzerwanego przebywania w zanurzeniu, godz. 72
Liczebność załogi we flocie estońskiej, osób  
Oficerowie 4
Podoficerowie 27
Marynarze 1
Liczebność załogi we flocie radzieckiej, osób  
Oficerowie 6
Młodsi dowódcy (podoficerowie) 15
Marynarze 16

O świcie, idąc na głębokości peryskopowej okręt wszedł do przesmyku. Niewielka głębokość ledwie pozwalała na stawianie min w położeniu podwodnym. W godz. 07.35-08.35 Lembit postawił 5 linii po 4 miny w każdej, odległość między minami 60 m, głębokość 2,5 m. O godz. 22.30 jednostka powróciła do bazy.

Możliwe, że właśnie na tych minach 28 listopada zatonął fiński okręt Porkkala o wyporności 162 t. W różnych źródłach jednostka określana jest jako trałowiec, dozorowiec lub okręt sztabowy. Często wśród ofiar min Lembit wymienia się fiński kuter trałowy Kuha-3 oraz mały stawiacz min Paukku, jednak pierwszy z nich poderwał się na minie jeszcze 3 listopada, natomiast drugi poszedł na dno 14 listopada w sztormie w rejonie Wyborga w wyniku awarii nawigacyjnej.

Było to ostatnie bojowe wyjście w morze Lembit w roku 1941. Generalnie efektywność działań okrętów podwodnych Floty Bałtyckiej była skrajnie niezadowalająca. Okręty wykonały łącznie aż 67 patroli bojowych, w toku których zatopiły raptem 3 transportowce, tracąc przy tym 27 jednostek, wśród nich znalazł się również Kalev, który prawdopodobnie poderwał się na minie 30 października. Rankiem 7 listopada, łamiąc gruby lód, okręt wszedł na Newę i zacumował przy nabrzeżu zakładu No 196, gdzie miał zostać remontowany.


 

Od 21 listopada Lembit wszedł w skład 2 Dywizjonu Brygady OP. Załodze przyszło przetrwać ciężką zimę blokady, samemu wyremontować swoją jednostkę, tóra 15 maja 1942 powróciła do służby. Mrozy zimy 1941/42 sięgały -40º C i załoga celem uniknięcia przemarznięcia mechanizmów i wyposażenia, wykonała z beczek po benzynie piecyki do ogrzewania przedziałów, których kominy wyprowadzono przez luki awaryjne oraz wyjście dla obsługi działka plot. Załoga przechodziła szkolenie ogólnowojskowe w ramach batalionu piechoty morskiej, prowadziła ochronę zakładu oraz specjalistyczne szkolenie w zakresie walki o utrzymanie żywotności okrętu. Artyleria przeciwnika niemal codziennie prowadziła ostrzał zakładu, doprowadzając do poważnego uszkodzenia wielu jego wydziałów. Nie zapominało o zakładzie również nieprzyjacielskie lotnictwo. Z dziennika pokładowego okrętu (4 kwietnia):

„18.52. W mieście ogłoszono alarm bojowy.
18.58. W powietrzu 5 samolotów przeciwnika, do których otwarto ogień.
19.15. Samoloty rozpoczęły zrzucać bomby w rejon postoju okrętów.
19.30. Za rufą okrętu w odległości 5 m eksplodowała bomba.
19.32. Przed dziobem okrętu w odległości 10 m eksplodowały 2 bomby.
20.10. Odwołanie alarmu lotniczego. Okręt nie został uszkodzony”.

Ogółem w okresie lat 1941-1942 okręty podwodne w Leningradzie zostały w 25 przypadkach poważnie uszkodzone w wyniku nieprzyjacielskiego ostrzału artyleryjskiego i bombardowań lotniczych.

Etat załogi „Lembit” w składzie Floty Bałtyckiej
Stanowisko Liczebność
Dowódcy (oficerowie)  
Dowódca 1
Komisarz  1
Starszy pomocnik (z-do) 1
Dowódca BCz 1-4  
(nawigacja- łączność) 1
Dowódca Bcz-2-3  
(artyleryjsko-minowo-torpedowy)  1
Dowódca BCz-5 (elektromechaniczny) 1
Młodsi dowódcy (podoficerowie)/ marynarze  
Bosman 1
D-ca sekcji sterników 1
Sternik 1
Elektryk nawigacyjny 1
Szef grupy radiowej 1
Radiotelegrafista 1
D-ca sekcji akustyków 1
D-ca sekcji SKS (szyfrant) 1
D-ca sekcji celowniczych 1
Szef grupy torpedystów 1
D-ca sekcji torpedystów 1
Torpedysta 2
Szef grupy motorzystów 1
D-ca sekcji motorzystów 2
Motorzysta 4
Szef grupy elektryków 1
D-ca sekcji elektryków 1
Elektryk 2
 Szef grupy drenażystów 1
D-ca sekcji drenażystów 1
Drenażysta 2
Instruktor sanitarny 1
Kucharz 1
Marynarz 1

W celu zwiększenia autonomiczności jeden ze zbiorników balastowych został przystosowany do przyjmowania paliwa, a niewielki zbiornik w kadłubie sztywnym do zabierania wody pitnej. Ostatnie posiadane brytyjskie (oryginalne) miny zostały postawione jeszcze w listopadzie, co zmusiło do podjęcia próby przystosowania okrętu do wykorzystania rodzimych min, prac tych jednak nie udało się zakończyć do chwili wyjścia Lembit z remontu.

27 kwietnia jednostka o własnych siłach odeszła od nabrzeża zakładu i stanęła przy nabrzeżu Newy, 2 Dywizjon wraz z bazą pływającą Irtysz stacjonował w rejonie Letniego Sadu. Rzeka stała się poligonem dla prób Lembit. Między mostami Litiejnym a Ochtinskim sprawdzono elementy manewrowe w położeniu nawodnym i podwodnym, przestrzelano wyrzutnie torpedowe sprężonym powietrzem, przećwiczono szybkie zanurzanie. Przeprowadzono również demagnetyzację jednostki dla ochrony przed poderwaniem się na minie magnetycznej.

Do tego czasu sytuacja na wodach Zatoki Fińskiej uległa dodatkowej jeszcze komplikacji. Nie bacząc na wyjątkowo niską efektywność wykorzystania radzieckich okrętów podwodnych na Bałtyku w roku 1941, niemieckie i fińskie dowództwa morskie postanowiły całkowicie zablokować jednostki tej klasy przeciwnika w Zatoce Fińskiej. W tym celu poczynając od 25 kwietnia 1942 roku Niemcy przerzucili w rejon Zatoki następujące zespoły: 1 flotyllę trałowców motorowych, 18, 31 i 34 flotylle trałowców, 12 flotyllę zop, 3 flotyllę dozorowców, 27 flotyllę desantową, 2 bazy pływające kutrów trałowych z 32 motorowymi kutrami, przerywacz zapór minowych i 2 stawiacze min, flotyllę ochrony wybrzeża „Ostland” oraz dużą liczbę jednostek pomocniczych, a później na krótki czas także 17 flotyllę trałowców.

Pierwsze zapory minowe zostały wystawione w dniach 8 i 9 maja przez okręty bazujące w Tallinie i Helsinkach. Ogółem wiosną i latem 1942 wystawiono następujące pola minowe:

• „Nashorn 1-5” niemieckie zapory minowe między Porkkala-Udd a wyspą Naissaar w dwóch rzędach, łącznie 1915 min;
• „Seeigel 1-8” zapora postawiona na południowy wschód od Hogland przez niemieckie stawiacze min, trałowce i szybkie barki desantowe, łącznie 5779 min, 1450 ochraniaczy pól minowych oraz 200 petard wybuchowych;
• „Rukajärvi A-C” zapory postawione przez Finów na północny wschód od Hogland, łącznie 1885 min i 221 ochraniaczy pól minowych;
• „Ontajärvi I-II” (200 min) i „Norppa” – zapora postawiona przez Finów dla ochrony wyspy Someri;
• „Seehund I-IV” zapora postawiona przez niemieckie i fińskie okręty na północny zachód od zapór „Seeigel”;
• „Laks 1-8” zapora na torze wodnym na wschód od wyspy Aspe;
• „Visepakka” – zapora postawiona przez Finów na Morzu Alandzkim (167 min).

Ogółem w roku 1942 na wodach Zatoki Fińskiej postawiono 12 873 miny. Zapory stanowiły pionowe zasłony złożone z kotwicznych galwanicznouderzeniowych oraz niekontaktowych min. Denne miny niekontaktowe stawiano w linii z przerwami 40-60 m na głębokości poniżej 50 m specjalnie przeciw okrętom podwodnym. Poza tym, w Leningradzkim Kanale Morskim nieprzyjacielskie kutry i lotnictwo stawiały okresowo denne miny magnetyczne. Niemieckie i fińskie jednostki do zwalczania okrętów podwodnych zajmowały pozycję za zachód od linii zapór minowych, a 6 fińska eskadra lotnicza prowadziła stałą obserwację całej Zatoki Fińskiej. Poza tym Finowie przebazowali swoje okręty podwodne do Marienhamn (Wyspy Alandzkie), które od 9 sierpnia rozpoczęły polowanie na radzieckie jednostki, którym udało się wyjść z Zatoki Fińskiej.

(ciąg dalszy nastąpi)

Tłumaczenie z języka rosyjskiego Maciej S. Sobański

Dodaj komentarz


Kod antyspamowy


Odśwież